Aktualności

Rozdział I
Zaczęło się od jednej pracowni

Rok 1976. Białystok jest miastem dynamicznie rosnącym, a na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Filii Uniwersytetu Warszawskiego rodzi się nowa jednostka - Samodzielna Pracownia Biologii, przekształcona wkrótce w Zakład Biologii.

Nikt wtedy nie mógł wiedzieć, że ten skromny początek przerośnie kiedykolwiek w samodzielny wydział z ponad osiemdziesięcioosobowym zespołem, własnym kampusem i siecią kontaktów naukowych rozciągającą się na ponad trzydzieści krajów świata. Wszystko zaczęło się jednak od jednej osoby z wizją i energią do działania.

Tą osobą była prof. dr hab. Alina Kostelecka-Myrcha - założycielka i przez wiele lat nieprzerwana kierowniczka zakładu, a potem dyrektorka instytutu. To ona wyznaczyła kierunek: biologia w Białymstoku będzie przyrodą rozumianą nie z podręcznikowych stronic, lecz z autopsji - z bagien Biebrzy, z puszcz Podlasia, z wody i gleby tej wyjątkowej ziemi.

Historia Wydziału nieodłącznie związana jest z dwoma wyjątkowymi i pełnymi charyzmy osobami: Profesor Aliną Myrchą - twórczynią biologii uniwersyteckiej w Białymstoku, oraz jej małżonkiem - Profesorem Andrzejem Myrchą.

W pierwszych latach Zakład nie miał nawet jednej stałej siedziby. Pracownicy i studenci przemieszczali się między ośmioma różnymi lokalizacjami rozrzuconymi po Białymstoku. Dopiero w 1988 roku - po dwunastu latach nomadzkiego trybu - cały zakład zebrał się pod jednym dachem przy ulicy Świerkowej 20B. To była mała rewolucja.

Rozdział II
Instytut, wydział, uprawnienia naukowe

W 1989 roku Zakład Biologii przekształca się w Instytut Biologii Filii Uniwersytetu Warszawskiego. To nie tylko zmiana nazwy, lecz także symboliczne wejście na nowy poziom.

Nowa struktura przynosi nowe specjalności. Obok botaniki, zoologii i fizjologii roślin, pojawiają się zakłady biochemii, genetyki i hydrobiologii. Biologia w Białymstoku przestaje być tylko biologią nauczycielską - staje się pełnoprawną dyscypliną akademicką z powaznymi ambicjami badawczymi.

Rozdział III
Gdzie uczy się patrzyć na świat

Badania naukowe zawsze szły w Białymstoku ramię w ramię z dydaktyką. Pierwsi absolwenci kierunku biologia nauczycielska opuścili mury uczelni w 1981 roku. Do dziś dyplom magistra biologii odebrało tu ponad 1200 osób.

Z biegiem lat oferta kształcenia rosła razem z ambicjami uczelni. Biologia sądowa, biologia eksperymentalna i molekularna, ochrona środowiska - każda nowa specjalność odpowiadała zarówno na zainteresowania studentów, jak i na realne potrzeby rynku i społeczeństwa. W 2007 roku uczelnia przestawiła się na system boloński: trzyletnie licencjaty i dwuletnie magisteria. Studia doktoranckie pojawiły się w 2011 roku, a od 2019 roku doktoranci kształcą się w Szkole Doktorskiej Nauk Ścisłych i Przyrodniczych.

Dziś Wydział prowadzi kształcenie na pięciu kierunkach: Biologii, Biotechnologii, Mikrobiologii, Ekobiznesie i nowym kierunku Ekspert bioróżnorodności. Ta ostatnia nazwa mówi sama za siebie - jesteśmy tu, gdzie przyroda spotyka się z odpowiedzialnością.

Rozdział IV
Nauka, która przekracza granice

Białostocka biologia nigdy nie zamknęła się w murach uczelni. Badania prowadzone na wydziale od początku wykraczały poza region - w stronę Europy, Ameryki, Azji.

Od ekologii ewolucyjnej i fizjologicznej, przez hydrochemię środowiskową, biochemię i fizjologię roślin, mikrobiologię molekularną, genetykę populacyjną - po paleobiologię. Różnorodność kierunków badań nie jest przypadkowa. To efekt konsekwentnego budowania kadry: każdy nowy pracownik wnosił własną perspektywę, własne pytania i własne sieci kontaktów.

Wyniki trafiały do prestiżowych wydawnictw i czasopism - Springer, Elsevier, Academic Press. Projekty finansowano z Narodowego Centrum Nauki i ze źródeł zagranicznych, w tym z USA. Wydział nawiązał współpracę z ponad pięćdziesięcioma instytucjami w trzydziestu krajach.

Prof. Marek Konarzewski, absolwent i wieloletni pracownik wydziału, w latach 1991–93 pracował na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles u boku wybitnego biologa Jareda Diamonda. W 2022 roku został wybrany Prezesem Polskiej Akademii Nauk.

Nie mniej ważna jest pozycja wydziału w kraju. Prof. Izabela Święcicka, mikrobiolog molekularny i środowiskowy, przez dwie kadencje pełniła funkcję Prorektora Uniwersytetu w Białymstoku ds. nauki i współpracy międzynarodowej, wprowadzając uczelnię do European University Association. Prof. Marek Gębczyński był Rektorem Uniwersytetu w Białymstoku w latach 2001–2005. Biologia i jej ludzie kształtowali nie tylko naukę - kształtowali całą uczelnię.

Rozdział V
Ludzie, którzy tworzą tę historię

W ciągu pięćdziesięciu lat przez Zakład, Instytut i Wydział przewinęło się wiele wybitnych osobowości naukowych. Dziś Wydział szczyci się siedmiorgiem profesorów tytularnych - żywymi symbolami drogi, którą przeszła białostocka biologia.

Prof. Marek Konarzewski (Ekologia ewolucyjna i fizjologiczna)

Absolwent białostockiej biologii, stypendysta UCLA, tłumacz Jareda Diamonda, Prezes Polskiej Akademii Nauk (2023–2026). Naukowiec i dyplomata - służył w Ambasadzie RP w Waszyngtonie jako radca ds. nauki i technologii.

Prof. Andrzej Stefan Górniak (Hydrobiologia i hydrochemia środowiskowa)

Twórca unikalnej szkoły hydrochemii środowiskowej, badacz rzek i jezior Polski północno-wschodniej, Wietnamu i Delty Mekongu. Kierownik Katedry Ekologii Wód, odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi.

Prof. Andrzej Bajguz (Biochemia i fizjologia roślin)

Aktualny Dziekan Wydziału Biologii (od 2024). Tytuł profesora - 2025. Od 2019 roku nieprzerwanie w gronie 2% najbardziej cytowanych naukowców na świecie. Ekspert w dziedzinie fitohormonów i stresu środowiskowego roślin.

Prof. Iwona Ciereszko (Fizjologia i biologia molekularna roślin)

Dziekan Wydziału Biologiczno-Chemicznego w kadencji 2012–2016, prezydent Polskiego Towarzystwa Biologii Eksperymentalnej Roślin. Odznaczona Medalem Komisji Edukacji Narodowej i tytułem Zasłużona dla Uniwersytetu.

Prof. Mirosław Ratkiewicz (Genetyka populacyjna i ochrona przyrody)

Aktualny Prodziekan ds. Nauki. Badacz populacji zwierząt na pograniczu genetyki i ekologii konserwatorskiej - nauki, która staje się coraz ważniejsza w obliczu kryzysu bioróżnorodności.

Prof. Izabela Święcicka (Mikrobiologia molekularna i środowiskowa)

Stypendystka Fulbrighta (UC), Prorektor UwB ds. nauki (dwie kadencje), autorka ponad 90 artykułów naukowych. Kieruje Katedrą Mikrobiologii i Biotechnologii. Wprowadziła UwB do European University Association.

Prof. Adam Tylicki (Biochemia, biologia komórki)

Biochemik i biolog komórki, badacz lekoopornoci grzybów i mechanizmów działania witaminy B1, były Dyrektor Instytutu Biologii (tytuł profesorski w 2025 roku).

Rozdział VI
Nauka blisko ludzi

Biologia to nauka, która nikogo nie powinna zostawiać obojętnym. Wydział od lat pracuje na to, żeby tak właśnie było - w szkołach, na festiwalach, w mediach, na łąkach Podlasia.

Noc Biologów co roku przyciąga setki ciekawskich. Marcowe Spotkania z Nauką, Podlaski Festiwal Nauki i Sztuki, Spotkania z florą, Dzień Pająka, Akademia Młodego Badacza, Młodzieżowy Uniwersytet Przyrodniczy - to nie są jednorazowe akcje marketingowe, lecz odzwierciedlenie głębokiego przekonania, że wiedza biologiczna jest potrzebna każdemu. Zwłaszcza tu, na ziemi wyjątkowej bioróżnorodności.

Pracownicy wydziału przygotowują kursy online dla maturzystów, zapraszają do laboratoriów uczniów szkół podstawowych, prowadzą olimpiady biologiczne. Koło Naukowe Biologów - aktywne przez cały okres historii jednostki - eksploruje entomologię, herpetologię, ornitologię i mikrobiologię ze swoistą pasją, która jest najlepszym dowodem na to, że nauka żyje.

Projekt „Misja Bioróżnorodność" (2023–2025)
Najnowszy projekt popularyzatorski wydziału - wymowna odpowiedź na globalne wyzwania ekologiczne. Podlaskie środowisko przyrodnicze to nie tylko kontekst lokalnej ciekawostki, lecz jeden z ostatnich wielkich rezerwatów dzikiej natury w centrum Europy. Misją białostockich biologów jest tę wartość dokumentować, chronić i przekazywać dalej.

Rozdział VII · Epilog
Skąd wyszliśmy | gdzie jesteśmy | dokąd zmierzamy

Pięćdziesiąt lat temu była jedna pracownia, jedna wizjonerska badaczka i garstka studentów. Dziś jest wydział - samodzielny, oceniony na B+ w ewaluacji 2022, z siedmiorgiem profesorów tytularnych, nowoczesnymi laboratoriami i stacją badawczą na bagnach Biebrzy.

To nie jest triumfalistyczna historia o nieuchronnym sukcesie. To historia pracy. Przeprowadzek i reorganizacji. Dziekanów i dyrektorów, którzy w każdej kadencji zostawiali coś po sobie. Pierwszego doktora - Katarzyny Kolanko - wypromowanego w 1999 roku. Pierwszej habilitacji - Anetty Borkowskiej - w roku 2012. Kamienia węgielnego wmurowanego w 2011, nowego budynku oddanego w 2015.

Historia białostockiej biologii to też historia Polski po 1976 roku - z jej przełomami, reformami systemu nauki, akcesją do Unii Europejskiej, cyfryzacją, zmianami klimatu stającymi się coraz bardziej namacalne. Wydział odpowiadał na te zmiany, dostosowując ofertę i profil badań do tego, co świat od nauki potrzebuje.

Biotechnologia od 2024 roku, ekspert bioróżnorodności, mikrobiologia - każdy nowy kierunek jest odpowiedzią na pytania, które dopiero zaczyna stawiać przyszłość.

Strategia rozwoju Wydziału Biologii UwB na lata 2023–2030 wytycza ścieżkę: jeszcze ściślejsza współpraca międzynarodowa, głębsze zaangażowanie w ochronę przyrody Podlasia i nie tylko, rozbudowa zaplecza biotechnologicznego. Laboratorium Inżynierii Genetycznej - działające od 2018 roku - jest zapowiedzią kolejnego rozdziału.

Pięćdziesiąt lat to dobry moment, żeby się zatrzymać i spojrzeć wstecz. Nie po to jednak, żeby tkwić w przeszłości - ale żeby z niej czerpać. Pani Profesor Alina Myrcha, zakładając w 1976 roku małą pracownię biologii w Białymstoku, nie wiedziała, że zasadza drzewo, którego korzenie sięgną bagien Biebrzy, a gałęzie - laboratoriów w Los Angeles, Brukseli i Hanoi.

Dziś to drzewo jest w pełni wzrostu. I nadal rośnie.